Donate
 
   
Select your prefered input and type any Sanskrit or English word. Enclose the word in “” for an EXACT match e.g. “yoga”.
     Monier-Williams
          Search  
14 results for lapis lazuli
     
Devanagari
BrahmiEXPERIMENTAL
abhrarohan. lapis lazuli View this entry on the original dictionary page scan.
asitāśmanm. the lapis lazuli View this entry on the original dictionary page scan.
bālarājan. (?) lapis lazuli (cf. bāla-sūrya-). View this entry on the original dictionary page scan.
bālasūrya n. lapis lazuli View this entry on the original dictionary page scan.
bālasūryakan. lapis lazuli View this entry on the original dictionary page scan.
kharābdāṅkurakan. lapis lazuli (varia lectio kha-śabdāṅkura-ja-.) View this entry on the original dictionary page scan.
rājanyāvartakam. Lapis Lazuli View this entry on the original dictionary page scan.
rājāvartam. (once n.) Lapis Lazuli View this entry on the original dictionary page scan.
suvarṇābham. Lapis Lazuli View this entry on the original dictionary page scan.
vajratulyam. "resembling a diamond", lapis lazuli, beryl View this entry on the original dictionary page scan.
vālavāyajan. "produced on the vālavāya- mountain", the cat's eye, lapis lazuli View this entry on the original dictionary page scan.
navaratnan. 9 precious gems (viz. pearl, ruby, topaz, diamond, emerald, lapis lazuli, coral, sapphire, and go-medha- they are supposed to be related to the 9 planets) (see ) View this entry on the original dictionary page scan.
navaratnanine gems (for"lapis lazuli"read"cat's eye"[= vaiḍūrya-], and for go-- medha- read go-- meda-,"zircon"or"jacinth"; the 9 gems are sacred to the five planets with the Sun and Moon, rāhu- and Ketu). View this entry on the original dictionary page scan.
ratnan. a jewel, gem, treasure, precious stone (the nine jewel are pearl, ruby, topaz, diamond, emerald, lapis lazuli, coral, sapphire, gomeda-;hence ratna-is a N. for the number 9;but according to to some 14) etc. View this entry on the original dictionary page scan.
     Apte Search  
9 results
     
abhram अभ्रम् [अभ्र्-अच्; but more correctly अप्-भृ; अपो बिभर्ति भृ-क; अभ्रम् अब्भरणात् Nir. being filled with water] 1 A cloud; अग्निर्वै धूमो जायते धूमादभ्रमभ्राद् वृष्टिः Śat. Br.; अभ्रं वा अपां भस्म; धूमो भूत्वा अभ्रं भवति अभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति Ch. Up.V.1.5.6. (these quotations show the conception of the ancient Ṛiṣis about the formation of clouds). -2 Atmosphere, sky; परितो विपाण्डु दधदभ्रशिरः Śi.9.3. See अभ्रंलिह &c. -3 Talc, mica. (Mar. अभ्रक) -4 Gold. -5 Camphor. 6- A kind of reed; Calamus Rotang (वेतस्, वेत्र). -7 Cyperus Rotundus (मुरता). (Mar. नागरमोथा) -8 (In arith.) A zero or cypher. [cf. L. imber, Gr. ombros, appros; Zend awra, Pers. abr] -Comp. -अवकाशः clouds as the only shelter; fall of rain. -अवकाशिक, -काशिन् a. exposed to the rain (and so practising penance), not seeking shelter from the rain; अभ्रावकाशा वर्षासु हेमन्ते जलसंश्रयाः Mb.12. 244.1; ग्रीष्मे पञ्चतपास्तु स्याद्वर्षास्वभ्रावकाशिकः Ms.6.23. -उत्थः 'sky born', the thunderbolt of Indra. -कूटम् a peak of a (mountain-like) cloud. -गङ्गा the heavenly river; K.5. -घनः a mass of clouds; वर्षात्ययेन रुचमभ्र- घनादिवेन्दोः R.13.77. -जा a. Ved. born from clouds, caused by vapours, यो अभ्रजा वातजा यश्च शुष्मो वनस्पतीन्त्सचतां पर्वतांश्च Av.1.12.3. -नागः one of the elephants supporting the globe; N. of Airāvata. -पथः 1 atmosphere. -2 balloon. -पिशाचः, -चकः 'sky-demon', epithet of Rāhu. -पुष्पः N. of a cane (Mar. वेत) Calamus Rotang. See अभ्र (6). (-ष्पम्) 1 water. -2 'a sky flower', anything impossible, a castle in the air. -प्रुष् (ट्) f. sprinkling of clouds, rain. -अभ्रप्रुषो न वाचा प्रुषा वसु Rv.1.77.1. -मांसी N. of a plant (जटामांसी). -मातङ्गः Indra's elephant, Airāvata. -माला, -वृन्दम् a line, succession, or mass of clouds; मयूरकेकाभिरिवाभ्रवृन्दम् R.7.69.13.76,16.25; मुक्ताजालग्रथितमलकं कामिनीवाभ्रवृन्दम् Me.65. -रोहम् the lapis lazuli (लाजवर्त, आकाशमणि) -लिप्ती 1 sky covered with a few clouds. -2 a woman smeared with mustā grass. -वर्ष a. Ved. rained upon, sprinkled with water. (-र्षः) down-pour of rain. -वाटिकः, -का N. of a tree (आभ्रातक; Mar. अंबाडा). -विलायम् ind. just as clouds melt away; विच्छिन्नाभ्रविलायं वा विलीये नगमूर्धनि Ki.11.79.
ketuḥ केतुः [चाय्-तु की आदेशः Uṇ.1.73] 1 A flag, banner; चीनांशुकमिव केतोः प्रतिवातं नीयमानस्य Ś.1.33; -2 A chief, head, leader, foremost, any eminent person (oft. at the end of comp.); मनुष्यवाचा मनुवंशकेतुम् R.2.33;14.7; कुलस्य केतुः स्फीतस्य (राघवः) Rām. -3 A comet, meteor; Bhāg.2.6.15; Ms.1.38. -4 A sign, mark. -5 Brightness, clearness. -6 A ray of light; प्रययौ कान्तिमिव द्रुमाब्जकेतुम् Bu. Ch.5.3; Bhāg.8.6.15. cf. also 'केतुर्द्युतौ पताकायाम्' इति विश्वः. -7 The descending node considered as the ninth planet, and the body or trunk of the demon सैंहिकेय (the head being regarded as Rāhu); क्रूर- ग्रहः स केतुश्चन्द्रं संपूर्णमण्डलमिदानीम् Mu.1.6. -8 Day-time. -9 Apparition, form, shape. -1 Intellect, judgement; नि केतुना जनानां चिकेथे पूतदक्षसा Rv.5.66.4. -11 A pigmy race. -12 A disease. -13 An enemy. -Comp. -ग्रहः the descending node. -चक्रम् a kind of diagram. -तारा a comet. -भः a cloud. -मालः, -मालम् one of the nine great divisions of the known world (the western portion of जम्बुद्वीप.) -यष्टिः f. a flag-staff; नामाङ्करावणशराङ्कितके- तुयष्टिमूर्ध्वं रथं हरिसहस्रयुजं निनाय R.12.13. -रत्नम् lapis lazuli, (also called वैडूर्य). -वसनम् a flag.
kaitavam कैतवम् [कितवस्य भावः कर्म वा अण्] 1 Stake in a game; भीमेन राजन्दयितेन दीव्य यत्कैतवं पाण्डव ते$वशिष्टम् Mb.2.65.23. -2 Gambling. -3 Falsehood, deceit, fraud, roguery, trick; हृदये वससीति मत्प्रियं यदवोचस्तदवैभि कैतवम् Ku.4.9; R.8.49; Śi.8.32. -4 The lapis lazuli (वैडूर्य) -वः 1 A cheat, rogue. -2 A gambler. -3 The Dhattūra plant. -Comp. -प्रयोगः a trick, device. -वादः falsehood, roguery; केशव मा वद कैतववादम् Gīt.8.1.
khara खर a. [opp. मृदु, श्लक्ष्ण, द्रव) 1 Hard, rough, solid. -2 Severe, sharp, strict, R.8.9; स्मरः खरः खलः कान्तः Kāv.1.59. -3 Pungent, acid. -4 Dense, thick. -5 Hurtful, injurious, cutting, smart (words). -6 Sharpedged; देहि खरनयनशस्घातम् Gīt.1. -7 Hot; खरांशुः &c. -8 Cruel; Rām.6.59.17. -रः 1 An ass, Ms.2.21; 4.115,12,8.37; Y.2.16. -2 A mule. -3 A heron. -4 A crow. -5 A kind of prickly nightshade. -6 A quadrangular mound of earth for receiving the sacrificial vessels. -7 A Daitya or demon in general -8 An attendant of (a) Sūrya, (b) Śiva. -9 N. of a demon, half-brother of Rāvaṇa and slain by Rāma; R.12.42. -1 N. of the 25th year of the sixty years cycle; खरो बालेयवर्षयोः Nm. -रम् ind. In a sharp way; Rām.3. -Comp. -अंशुः, -करः, -रश्मिः the sun. -अब्दाङ्कुरकः lapis lazuli. -उष्ट्रम् ass and camel; सममेषां विवीते$पि खरोष्ट्रं महिषीसमम् Y.2.16. -कण्डूयनम् making worse any evil; Mb.3. -कुटी 1 a stable for asses. -2 a barber's shop; a barber's bag तत्वं खरकुटीः पश्य Mbh.IV.1.3. -कोणः, -क्वाणः the francoline partridge. -कोमलः the month of Jyeṣttod;ha. -गृहम्, -गेहम् 1 a stable for asses. -2 a tent. -चर्मा a crocodile; Gīrvāṇa. -णस्, -णस a. sharp-nosed. -दण्डम् a lotus; खरदण्डजलाशयम् Bhāg.4. 6.29. -दला the opposite-leaved fig-tree. -दूषणः the thorn apple. -ध्वंसिन् m. an epithet of Rāma, who killed the demon खर; मध्यं पातु खरध्वंसी Rāma-rakṣā. -नादः the braying of an ass. -नालः a lotus; नार्वाग्गतस्तत्खरनालनाल- नाभिं विचिन्वंस्तदविन्दताजः Bhāg.3.8.19. -पात्रम् an iron vessel. -पादाढ्यः the wood-apple. -पालः a wooden vessel. -प्रियः a pigeon. -यानम् a donkey-cart; Ms.11.21. -लोमन् a kind of serpent; L. D. B. -वृषभः a jack-ass. -शब्दः 1 the braying of an ass. -2 an osprey. -शाला a stable for asses. -सारम् iron. -स्पर्श a. sharp, hot (wind); वायुर्वाति खरस्पर्शः Bhāg.1.14.16. -स्वरा wild jasmine.
go गो m. f. (Nom. गौः) [गच्छत्यनेन, गम् करणे डो Tv.] 1 Cattle, kine (pl.) -2 Anything coming from a cow; such as milk, flesh, leather &c. -3 The stars; वि रश्मिभिः ससृजे सूर्यो गाः Rv.7.36.1. -4 The sky. -5 The thunderbolt of Indra; Ki.8.1. -6 A ray of light; नान्यस्तप्ता विद्यते गोषु देव Mb.1.232.11; बालो$यं गिरिशिखरेषु चारयन् गाः त्रैलोक्यं तिमिरभरेण दुष्टमेतत् (रविः नैर्मल्यं नयति) । Rām. Ch. 7.6. -7 A diamond. -8 Heaven. -9 An arrow. -f. 1 A cow; जुगोप गोरूपधरामिवोर्वीम् R.2.3; क्षीरिण्यः सन्तु गावः Mk.1.6. -2 The earth; दुदोह गां स यज्ञाय R.1.26; गामात्तसारां रघुरप्यवेक्ष्य 5.26;11.36; Bg.15.13; सेको$- नुगृह्णातु गाम् Mu.3.2; Me.3; cf. also the quotation for (-6). -3 Speech, words; कुलानि समुपेतानि गोभिः पुरुषतो$- र्थतः Mb.5.28; रघोरुदारामपि गां निशम्य R.5.12;2.59; Ki.4.2. -4 The goddess of speech, Sarasvatī. -5 A mother. -6 A quarter of the compass. -7 Water; सायं भेजे दिशं पश्चाद्गविष्ठो गां गतस्तदा Bhāg.1.1.36; also pl.; Bhāg.11.7.5. -8 The eye; गोकर्णा सुमुखी कृतेन इषुणा गोपुत्रसंप्रेषिता Mb.8.9.42. -9 A region of the sky. -m. A bull, an ox; असंजातकिणस्कन्धः सुखं स्वपिति गौर्गडिः K. P.1; Ms.4.72; cf. चरद्गव. -2 The hair of the body. -3 An organ of sense; अदान्तगोभिर्विशतां तमिस्रं पुनः पुनश्चर्वितचर्वणानाम् Bhāg..7.5.3. -4 The sign Taurus of the zodiac; Bṛi. S.49. -5 The sun. -6 The number 'nine' (in math.). -7 The moon. -8 A singer. -9 A billion. -1 A cow-sacrifice -11 A house; cf. गौर्वज्रं गौः प्रभा भूमिर्वाणी तोयं त्रिविष्टपम् । धेनुर्बस्तो वृषो दिग्गौर्नेत्रं लज्जा गुरू रमा ॥ इन्द्रियं श्रीरुमा ... Enm. -Comp. -कण्टकः, -कम् 1 a road or spot trodden down by oxen and thus made impassable. -2 the cow's hoof. -3 the print of a cow's hoof. -कर्ण a. having cow's ears. (-र्णः) 1 a cow's ear; गोकर्णसदृशौ कृत्वा करावाबद्धसारणौ Ks.6.57. -2 a mule. -3 a snake; Mb.8.9.42. -4 a span (from the tip of the thumb to that of the ring-finger); गोकर्णशिथिल- श्चरन् Mb.2.68.75; तालः स्मृतो मध्यमया गोकर्णश्चाप्यनामया Brahmāṇḍa P. -5 N. of a place of pilgrimage in the south, sacred to Śiva. श्रितगोकर्णनिकेतमीश्वरम् R.8.33. -6 a kind of deer. -7 a kind of arrow; Mb.8.9.42. -किराटा -किराटिका the Sārikā bird. -किलः, -कीलः 1 a plough -2 a pestle. -कुलम् 1 a herd of kine; वृष्टिव्याकुलगोकुलावनरसादुद्धृत्य गोवर्धनम् Gīt.4; गोकुलस्य तृषा- र्तस्य Mb. -2 a cow-house. -3 N. of a village (where Kṛiṣṇa was brought up). -कुलिक a. 1 one who does not help a cow in the mud. -2 squint-eyed. -कुलोद्भवा an epithet of Durgā. -कृतम् cow-dung. -क्षीरम् cow's milk. -क्षुरम्, -रकम् a cow's hoof. -खरः a beast (पशु); यत्तीर्थबुद्धिः सलिले न कर्हिचिज्जनेष्वभिज्ञेषु स एव गोखरः Bhāg.1.84.13. -खा a nail. -गृष्टिः a young cow which has had only one calf. -गोयुगम् a pair of oxen. -गोष्ठम् a cow-pen, cattle-shed. -ग्रन्थिः 1 dried cowdung. -2 a cow-house. -ग्रहः capture of cattle (गवालम्भ); Mb.12.265.2. -ग्रासः the ceremony of offering a morsel (of grass) to a cow when performing an expiatory rite. -घातः, -घातकः, -घातिन् m. a cow-killer. -घृतम् 1 rain-water. -2 clarified butter coming from a cow. -घ्न a. 1 destructive to cows. -2 one who has killed a cow. -3 one for whom a cow is killed, a guest. -चन्दनम् a kind of sandal-wood. -चर a. 1 grazed over by cattle. -2 frequenting, dwelling, resorting to, haunting पितृसद्मगोचरः Ku.5.77. -3 within the scope, power, or range of; अवाङ्मनसगोचरम् R.1.15; so बुद्धि˚, दृष्टि˚, श्रवण˚ स्वगोचरे दीप्ततरा बभूव Bu. Ch.1.13. -4 moving on earth. -5 accessible to, attainable; त्याग- सूक्ष्मानुगः क्षेम्यः शौचगो ध्यागोचरः Mb.12.236.12. -6 circulating, having a particular meaning, prevalent. (-रः) 1 the range of cattle, pasturage; उपारताः पश्चिम- रात्रिगोचरात् Ki.4.1. -2 (a) a district, department, province, sphere. (b) an abode, dwelling-place, a place of resort; Śi.1.21; Ms.1.39. -3 range of the organs of sense, an object of sense; श्रवणगोचरे तिष्ठ be within ear-shot; नयनगोचरं या to become visible. -4 scope, range, in general; हर्तुर्याति न गोचरम् Bh.2.16. -5 (fig.) grip, hold, power, influence, control; कः कालस्य न गोचरा- न्तरगतः Pt.1.146; गोचरीभूतमक्ष्णोः U.6.26; Māl.5.24; अपि नाम मनागवतीर्णो$सि रतिरमणबाणगोचरम् Māl.1. -6 horizon. -7 field for action, scope; इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् Kaṭh.3.4. -8 the range of the planets from the Lagna or from each other. ˚पीडा inauspicious position of stars within the ecliptic; गोचर- पीडायामपि राशिर्बलिभिः शुभग्रहैर्दृष्टः (पीडां न करोति) Bṛi.S.41.13. (गोचरीकृ to place within the range (of sight), make current). -चर्मन् n. 1 a cow's hide. -2 a particular measure of surface thus defined by Vasiṣṭha :-- दशहस्तेन वंशेन दशवंशान् समन्ततः । पञ्च चाभ्यधिकान् दद्यादेतद्गोचर्म चोच्यते ॥ ˚वसनः an epithet of Śiva. -चर्या seeking food like a cow; गोचर्यां नैगमश्चरेत् Bhāg.11.18.29. -चारकः cowherd. -चरणम् the tending or feeding of cows; Bhāg.1.38.8. -ज a. 1 born in the earth (rice &c.). -2 produced by milk; अब्जा गोजा ...... Kaṭh.5.2. -जरः an old ox or bull; नाद्रियन्ते यथापूर्वं कीनाशा इव गोजरम् Bhāg.3.3.13. -जलम् the urine of a bull or cow. -जागरिकम् auspiciousness, happiness. (-कः) a preparer of food, baker. -जात a. born in the heaven (gods); गोजाता अप्या मृळता च देवाः Rv.6.5.11. -जिह्वा N. of a plant (Mar. पाथरी). -जिह्विका the uvula. -जीव a. living on cattle (milkman); Hch.1.7. -तल्लजः an excellent bull or cow. -तीर्थम् a cowhouse. -त्रम् [गां भूमिं त्रायते त्रै-क] 1 a cow-pen. -2 a stable in general. -3 a family, race, lineage; गोत्रेण माठरो$स्मि Sk.; so कौशिकगोत्राः, वसिष्ठगोत्राः &c.; Ms.3.19,9.141. -4 a name, appellation; जगाद गोत्र- स्खलिते च का न तम् N.1.3; Ś.6.5; see ˚स्खलित below; मद्गोत्राङ्कं विरचितपदं गेयमुद्गातुकामा Me.88. -5 a multitude. -6 increase. -7 a forest. -8 a field. -9 a road. -1 possessions, wealth. -11 an umbrella, a parasol. -12 knowledge of futurity. -13 a genus, class, species. -14 a caste, tribe, caste according to families. (-त्रः) a mountain; 'गोत्रं नाम्नि कुले$प्यद्रौ' इति यादवः; Śi.9.8. Hence गोत्रोद्दलनः means Indra; cf. इन्द्रे तु गोत्रोद्दलनः कुलघ्ने गिरिदारणे Nm. (-त्रा) 1 a multitude of cows. -2 the earth. ˚उच्चारः recitation of family pedigree. ˚कर्तृ, -कारिन् m. the founder of a family. ˚कीला the earth. ˚ज a. born in the same family, gentile, a relation; Bhāg.3.7.24; Y.2.135. ˚पटः a genealogical table, pedigree. ˚प्रवरः the oldest member or founder of a family. -भिद् m. an epithet of Indra; हृदि क्षतो गोत्रभिदप्यमर्षणः R.3.53;6.73; Ku.2.52. ˚स्खलनम्, ˚स्खलितम् blundering or mistaking in calling (one) by his name, calling by a wrong name; स्मरसि स्मर मेखलागुणैरुत गौत्रस्खलितेषु बन्धनम् Ku.4.8. -द a. giving cows; Ms.4.231. (-दः) brain. (-दा) N. of the river Godāvarī. -दत्र a. Ved. giving cows. (-त्रः) an epithet of Indra. (-त्रम्) a crown (protecting the head). -दन्त a. armed with a coat of mail. (-तम्) 1 yellow orpiment. -2 a white fossil substance. -दानम् 1 the gift of a cow. -2 the ceremony of tonsure or cutting the hair; रामलक्ष्मणयो राजन् गोदानं कारयस्व ह Rām.1.71.23; अथास्य गोदानविधेरनन्तरम् R.3. 33; (see Mallinātha's explanation of the word); कृत- गोदानमङ्गलाः U.1; अतोनं गोदानं दारकर्म च Kau. A.1.5; (Rām. explains the word differently). -3 the part of the head close to the right ear. -दाय a. intending to give cows. -दारणम् 1 a plough. -2 a spade, hoe. -दा, -दावरी N. of a river in the south. -दुह् m., -दुहः 'cow-milker', a cowherd; सुदुघामिव गोदुहे R.1.4.1; चिरं निदध्यौ दुहतः स गोदुहः Śi. -दोहः 1 the milking of cows. -2 the milk of cows. -3 the time of milking cows. -दोहनम् 1 the time of milking cows. -2 the milking of cows; न लक्ष्यते ह्यवस्थानमपि गोदोहनं क्वचित् Bhāg.1.19. 4. -दोहनी a milk-pail. -द्रवः the urine of a bull or cow. -धनम् 1 a herd or multitude of cows, cattle. -2 possession of cows. (-नः) a broad-pointed arrow. -धरः a mountain. -धर्मः the law of cattle, rules relating to cattle; (open and unconcealed intercourse of the sexes); गोधर्मं सौरभेयाच्च सो$धीत्य निखिलं मुनिः । प्रावर्तत तदा कर्तुं श्रद्धावांस्तमशङ्कया ॥ Mb.1.14.26. -धुमः, -धूमः 1 wheat; Bṛi. Up.6.3.13. -2 the orange. ˚चूर्णम् wheat flour; -सम्भवम् a sour paste. -धूलिः 'dust of the cows', the time of sunset or evening twilight (so called because cows, which generally return home at about sunset, raise up clouds of dust by their treading on the earth). -धेनुः a milch-cow with a calf. -भ्रः a mountain. -नन्दा an epithet of the wife of Śiva. -नन्दी the female of the Sārasa bird. -नर्दः 1 the (Indian) crane. -2 an epithet of Śiva (bellowing like a bull). -3 N. of a country. -नर्दीयः an epithet of Patañjali, author of the Mahābhāṣya. -नसः, -नासः 1 a kind of snake. -2 a kind of gem. -नसा the mouth of a cow. -नाथः 1 a bull. -2 an owner of land. -3 a herdsman. -4 an owner of kine. -नायः a cowherd; तद्यथा गोनायो$श्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तदप आचक्षते$शनायेति Ch. Up.6.8.3. -नाशनः a wolf. -नासा the projecting snout of a cow or ox. -नासम् a kind of gem. -निष्यन्दः cow's urine. -पः 1 a cowherd (considered as belonging to a mixed tribe); गोपवेशस्य विष्णोः Me.15. -2 the chief of a cowpen. -3 the superintendent of a village. -4 a king. -5 a protector, guardian; Rv.1.61.1. ˚अनसी the wood of a thatch; गोपानसीषु क्षणमास्थितानाम् Śi.3.49. ˚अष्टमी the eighth day of the bright fortnight of Kārttika when Kṛiṣṇa is said to have worn the dress of a cowherd. ˚आटविका a cowherd. ˚कन्या 1 the daughter of a cowherd. -2 a nymph of Vṛindāvana. ˚अध्यक्षः, ˚इन्द्रः, ˚ईशः the chief of herdsmen, an epithet of Kṛiṣṇa. ˚चापः the rainbow. ˚दलः the betel-nut tree. ˚भद्रम् the fibrous root of a water-lily. ˚रसः gum myrrh. ˚राष्ट्राः (pl.) N. of a people. ˚वधूः f. a cowherd's wife; Bhāg.1.9.4. ˚वधूटी a young cowherdess, a young wife of a cowherd; गोपवधूटीदुकूलचौराय Bhāṣā P.1. (-पकः) 1 the superintendent of a district. -2 myrrh. (-पिका) 1 a cowherdess; Bhāg.1.9.14-15. -2 protectress. (-पी) a cowherd's wife (especially applied to the cowherdesses of Vṛindāvana, the companions of Kṛiṣṇa in his juvenile sports). -2 a milk-maid. -3 a protectress. -4 Nature, elementary nature. -पतिः 1 an owner of cows. -2 a bull. -3 a leader, chief. -4 the sun; नीहारमिव गोपतिः Bhāg.1.12.1; Mb.1.173.32. -5 Indra; सुराङ्गना गोपतिचापगोपुरं पुरम् (जहुः) Ki.8.1. -6 N. of Kṛiṣṇa. -7 N. of Śiva. -8 N. of Varuṇa; एष पुत्रो महाप्रज्ञो वरुणस्येह गोपतेः Mb.5.98.11. -9 a king; नासतो विद्यते राजन् स ह्यरण्येषु गोपतिः Mb.12.135.26. -पथः N. of a Brāhmaṇa of Av. -पर्वतम् the name of the place where Pāṇini is said to have performed penance and propitiated Śiva; गोपर्वतमिति स्थानं शम्भोः प्रख्यापितं मया । यत्र पाणिनिना लेभे वैयाकरणिकाग्ऱ्यता ॥ अरुणाचलमाहात्म्यम्- उत्तरार्धः 2 अ. 68 श्लो. -पशुः a sacrificial cow. -पाः m. Ved. 1 a herdsman. -2 protector, or guardian; मन्द्राग्रे- त्वरी भुवनस्य गोपा Av.2.1.57. -पानसी a curved beam which supports a thatch; गोपानसी तु वलभिच्छादने वक्रदारुणि Ak.2.2.15. -पालः 1 a cowherd; Ms.4.253. -2 a king. -3 an epithet of Śiva. -4 an epithet of Kṛ&iṣṇa. ˚धानी a cow-pen, cow-shed. -पालकः 1 a cowherd. -2 a king. -3 an epithet of Śiva; also of Kṛiṣṇa. -पालिः an epithet of Śiva. -पालिका, -पाली the wife of a cowherd; पार्थः प्रस्थापयामास कृत्वा गोपालिकावपुः Mb.1.221.19. -पालितः N. of a lexicographer. -पित्तम् bile of cows, ox-bile (from which the yellow pigment गोरोचना is prepared; गोपित्ततो रोचना Pt.1.94.). -पीतः a species of wagtail. -पीथः protection; अस्माकमृषीणां गोपीथे न उरुष्यतम् Rv.5.65.6. (-थम्) a holy place, a place of pilgrimage. -पुच्छम् a cow's tail. -2 a particular point of an arrow. (-च्छः) 1 a sort of monkey; Bhāg.8.2.22. -2 a sort of necklace consisting of two or four or thirty-four strings. -3 a kind of drum. -पुटिकम् the head of Śiva's bull. -पुत्रः 1 a young bull. -2 an epithet of Karṇa. -पुरम् 1 a town-gate; उत्तुङ्गसौधसुरमन्दिरगोपुरम् Māl.9.1. -2 a principal gate; दधतमुच्चशिलान्तरगोपुराः Ki.5.5. -3 the ornamental gateway of a temple. -पुरीषम् cowdung. -प्रकाण्डम् an excellent cow or bull. -प्रचारः pasture-ground, pasturage for cattle; ग्राम्येच्छया गोप्रचारो भूमी राजवशेन वा Y.2.166. -प्रत (ता) रः 1 a ford for cattle. -2 a place of pilgrimage on the Śarayū; यद्गोप्रतरकल्पो$भूत्संमर्दस्तत्र मज्जताम् । अतस्तदाख्यया तीर्थं पावनं भुवि पप्रथे ॥ R.15.11. -प्रदानम् same as गोदान. -प्रवेशः the time when cows return home, sunset or evening-twilight; गोप्रवेशसमये Bṛi. S.24.35. -फणा 1 a bandage hollowed out so as to fit the chin or nose &c. -2 a sling. -बालः the hair of cows. -भुज् m. a king; गोभुजां वल्लभा लक्ष्मीः Rāj. T.5.6. -भृत् m. 1 a mountain. -2 a king. -मक्षिका a gadfly. -मघ a. granting cattle or cows कदा गोमघा हवनानि गच्छाः Rv.6.35.3. -मंडलम् 1 the globe. -2 a multitude of cows. -मण़्डीरः a kind of an aquatic bird; L. D. B. -मतम् = गव्यूति q. v. -मतल्लिका a tractable cow, an excellent cow; अरिर्मधोरैक्षत गोमतल्लिकाम् Śi.12.41. -मथः a cowherd. -मध्यमध्य a. slender in the waist. -महिषदा N. of one of the Mātṛis attending on कार्तिकेय. -मांसम् beef. -मायु 1 a kind of frog. -2 a jackal; अनुहंकुरुते घनध्वनिं न हि गोमायुरुतानि केसरी Śi.16. 25. -3 bile of a cow. -4 N. of a Gandharva. -मीनः a kind of fish. -मुखः, -मुखम् [गोर्मुखमिव मुखमस्य] a kind of musical instrument; Bg.1.13; गोमुखानां च शृङ्गाणाम- नीकद्वयवर्तिनाम् Śiva. B.24.55. (-खः) 1 a crocodile, shark. -2 a hole of a particular shape in a wall made by thieves. (-खम्) 1 a house built unevenly. -2 spreading unguents, smearing; 'गोमुखं कुटिलाकारे वाद्यभाण्डे विलेपने' इति विश्वः; यस्यामलिन्देषु न चक्रुरेव मुग्धाङ्गना गोमयगो- मुखानि Śi.3.48. (-खम्, -खी) a cloth-bag of the shape of a gnomon containing a rosary, the beads of which are counted by the hand thrust inside. -2 a house built unevenly. -3 a particular method of sitting (a योगासन) (-खी) the chasm in the Himālaya mountains through which the Ganges flows. -मूढ a. stupid as a bull. -मूत्रम् cow's urine. -मूत्रकः a variety of lapis lazuli (बैदूर्य); Kau. A.2.11. -कम् a particular attitude (मण्डल) in गदायुद्ध; दक्षिणं मण्डलं सव्यं गोमूत्रकमथापि च । व्यचर- त्पाण्डवो राजन्नरिं संमोहयन्निव ॥ Mb.9.58.23. -a. zigzagging, going unevenly. -मूत्रिका 1 an artificial verse, the second of which repeats nearly all the syllables of the first. (Malli. thus defines it :-- वर्णानामेकरूपत्वं यद्येकान्तरमर्धयोः गोमूत्रिकेति तत्प्राहुर्दुष्करं तद्विदो विदुः ॥ see Śi.19.46.) -2 a form of calculation. -मृगः a kind of ox (गवय). -मेदः a gem brought from the Himālaya and Indus, described as of four different colours:-- white, pale-yellow, red, and dark-blue. -मेदकः 1 see गोमेद. -2 a kind of poison (काकोल). -3 smearing the body with unguents. -मेधः, -यज्ञः a cow-sacrifice; Rām.7.25.8. -यानम्, -रथः a carriage drawn by oxen; Rām.2.82.26; Ms. 11.174. -युक्त a. drawn by oxen. -युतम् 1 a cattle station. -2 a measure of two Krośas (गव्यूत); गोयुते गोयुते चैव न्यवसत्पुरुषर्षभः Mb.14.65.22. -रक्षः 1 a cowherd. -2 keeping or tending cattle. -3 the orange. -4 an epithet of Śiva. ˚जम्बू f. wheat. -रक्षणम् tending cattle (with religious faith). -रङ्कुः 1 a water-fowl -2 a prisoner. -3 a naked man, a mendicant wandering about without clothes. -4 a chanter. -रवम् saffron. -रसः cow's milk. -2 curds. -3 buttermilk. -4 the flavour of a sentence; को रसो गोरसं विना Udb. ˚जम् buttermilk. -राजः an excellent bull. -राटिका, -राटी the Sārikā bird. -रुतम् a measure of distance equal to two Krośas. -रूपम् the form of a cow. (-पः) N. of Śiva. -रोचम् yellow orpiment. -रोचना a bright yellow pigment prepared from the urine or bile of a cow, or found in the head of a cow. -लवणम् a measure of salt given to a cow. -लाङ्गु- (गू) लः a kind of monkey with a dark body, red cheeks and a tail like that of a cow; गोलाङ्गूलः कपोलं छुरयति रजसा कौसुमेन प्रियायाः Māl.9.3. -लोकः a part of heaven, cow-world. -लोभिका, -लोभी 1 a prostitute. -2 white Dūrvā grass. -3 Zedoary. -4 N. of a shrub. -वत्सः a calf. ˚आदिन m. a wolf. -वधः the killing of a cow; Ms.11.59. -वर्धनः a celebrated hill in वृन्दावन the country about Mathurā. ('This hill was lifted up and supported by Kṛiṣṇa upon one finger for seven days to shelter the cowherds from a storm of rain sent by Indra to test Kṛiṣṇa's divinity.') ˚धरः, ˚धरिन् m. an epithet of Kṛiṣṇa. -वरम् pounded cowdung. -वशा a barren cow. -वाटम्, -वासः a cow-pen. -वासन a. covered with an ox-hide. -विकर्तः, -विकर्तृ m. 1 the killer of a cow; Mb.4.2.9. -2 a husbandman. -विततः a horse-sacrifice having many cows. -विन्दः 1 a cowkeeper, a chief herdsman. -2 N. of Kṛiṣṇa. -3 Bṛihaspati. ˚द्वादशी the twelfth day in the light half of the month of फाल्गुन -विष् f., -विष्ठा cowdung. -विषाणिकः a kind of musical instrument; Mb.6.44.4. -विसर्गः day-break (when cows are let loose to graze in forests); Rām.7.111.9. -वीथिः f. N. of that portion of the moon's path which contains the asterisms भाद्रपदा, रेवती and अश्विनी, or according to some, हस्त, चित्रा and स्वाती Bṛi. S.9.2. -वीर्यम् the price received for milk. -वृन्दम् a drove of cattle. -वृन्दारकः an excellent bull or cow. -वृषः, -वृषभः an excellent bull; न तां शेकुर्नृपा वोढुमजित्वा सप्त गोवृषान् Bhāg 1.58.33. ˚ध्वजः an epithet of Śiva. -वैद्यः a quack docter. -व्रजः 1 a cow-pen. -2 a herd of cows. -3 a place where cattle graze. -व्रत, -व्रतिन् a. one who imitates a cow in frugality; ...अत्र गोव्रतिनो विप्राः ... ॥ यत्रपत्रशयो नित्यं येन केन- चिदाशितः । येन केनचिदाच्छन्नः स गोव्रत इहोच्यते ॥ Mb.5.99. 13-14. -शकृत् n. cowdung; Ms.2.182. -शतम् a present of a hundred cows to a Brāhmaṇa. -शालम्, -ला a cow-stall. -शीर्षः, -र्षम् a kind of sandal; Kau. A.2.11. -2 a kind of weapon (arrow ?); Mb.7.178. 23. -षड्गवम् three pairs of kine. -षन्, -षा a. Ved. acquiring or bestowing cows. -षा (सा) तिः 1 acquiring cattle; or fighting for cattle. गोषाता यस्य ते गिरः Rv.8.84.7. -2 giving cattle. -ष्टोमः a kind of sacrifice fasting for one day. -संख्यः a cowherd. -सदृक्षः a species of ox (गवय). -सर्गः the time at which cows are usually let loose, day-break; see गोविसर्ग. -सवः a kind of cow-sacrifice (not performed in the Kali age); Mb.3.3.17. -सहस्रम् a kind of present (महादान). (-स्त्री) N. of two holidays on the fifteenth day of the dark half of कार्तिक and ज्येष्ठ. -सावित्री N. of a hymn (cf. गायत्री). -सूत्रिका a rope fastened at both ends having separate halters for each ox or cow. -स्तनः 1 the udder of a cow. -2 a cluster of blossoms, nosegay &c. -3 a pearl-necklace of four strings. -4 a kind of fort. -स्तना, -नी a bunch of grapes. -स्थानम्, -क्रम् a cow-pen. -स्वामिन् m. 1 an owner of cows. -2 a religious mendicant. -3 an honorary title affixed to proper names; (e. g. वोपदेवगोस्वामिन्). -हत्या cow-slaughter. -हल्लम् (sometimes written हन्नम्) cow-dung. -हरः, -हरणम् stealing of cows; गोष्ठमुत्किरति गोहरं वदेत् Bṛi. S.89.9. (v. l.) -हित a. cherishing or protecting kine. (-तः) N. of Viṣṇu.
nīla नील a. (ला -ली f.; the former in relation to clothes &c., the latter in relation to animals, plants &c.) 1 Blue, dark-blue; नीलस्निग्धः श्रयति शिखरं नूतनस्तोयवाहः U.1.33. -2 Dyed with indigo. -लः 1 the dark-blue or black colour. -2 Sapphire. -3 The Indian fig-tree. -4 N. of a monkey-chief in the army of Rāma. -5 'The blue mountain', N. of one of the principal ranges of mountains. -6 A kind of bird, the blue Mainā. -7 An ox of a dark-blue colour. -8 One of the nine treasures of Kubera; see नवनिधि. -9 A mark. -1 An auspicious sound or proclamation. -ला 1 The indigo plant. -2 A Rāgiṇī. -ले f. (du.) 1 The two arteries in front of the neck. -2 A black and blue mark on the skin; (for other senses see नीली.) -लम् 1 Black-salt. -2 Blue vitriol. -3 Antimony. -4 Poison. -5 Indigo, indigo dye. -6 Darkness. -Comp. -अक्षः 1 a goose. -अङ्गः the Sārasa bird. -अञ्जनम् 1 antimony. -2 blue vitriol. -अञ्जना, -अञ्जसा lightning. -अब्जम्, -अम्बुजम्, -अम्बु- जन्मन् n. the blue lotus. -अभ्रः a dark-cloud. -अम्बर a. dressed in dark-blue clothes. (-रः) 1 a demon, goblin. -2 the planet Saturn. -3 an epithet of Balarāma. -अरुणः early dawn, the first dawn of day. -अश्मन् m. a sapphire. -उल्पलम् a blue lotus; ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया समिल्लतां छेत्तुमृषिर्व्यवस्यति Ś.1.18. -उपलः the blue stone, lapis lazuli -कण्ठः 1 a peackock; केकाभिर्निलकण्ठस्तिर- यति वचनम् Māl.9.3; Me.81; कस्त्वं, शृली, मृगय भिषजं, नीलकण्ठः प्रिये$हम् Subhāṣ. -2 an epithet of Śiva. -3 a kind of gallinule. -4 a blue-necked jay. -5 a wag-tail -6 a sparrow. -7 a bee. (-ठम्) a radish. ˚अक्ष = रुद्राक्ष q. v. -केशी the indigo plant. -ग्रीवः an epithet of Śiva. -छदः 1 the date-tree. -2 an epithet of Garuḍa. -जम् blue steel. -जा N. of the river Vitastā. -तरु the cocoanut tree. -तालः, -ध्वजः the Tamāla tree. -पङ्कः, -पङ्कम् darkness. -पटलम् 1 a dark mass, a black coating or covering. -2 a dark film over the eye of a blind man; Pt.5. -पत्रः the pomegranate tree. (-त्रम्), -पद्मम् the blue water-lily. -पिच्छः a falcon. -पिटः a collection of annals and royal edicts; Buddh. -पुष्पिका 1 the indigo plant. -2 linseed. -फला the egg-plant (Mar. वांगें). -भः 1 the moon. -2 a cloud. -3 a bee. -मणिः, -रत्नम् 1 the sapphire; नेपथ्योचित- नीलरत्नम् Gīt.5; Bv.2.42. -2 an epithet of Kṛiṣṇa; also नीलमाधवः. -मीलिकः a fire-fly. -मृत्तिका 1 iron pyrites. -2 black earth. -राजिः f. a line of darkness, dark mass, thick darkness; निशाशशाङ्कक्षतनीलराजयः Ṛs. 1.2. -लोहित a. dark-blue, purple. (-तः) 1 a purple colour. -2 an epithet of Śiva; ममापि च क्षपयतु नीललोहितः पुनर्भवं परिगतशक्तिरात्मभूः Ś.7.35; Ku.2.57. -वर्ण a. dark-blue, bluish. (-र्णम्) a radish. -वसन, -वासस् a. dressed in dark-blue clothes; see नीलाम्बर. -वसनः the planet Saturn. -वृन्तकम् cotton. -स्नेहः (= दृढस्नेहः) Intense love. (नीलो नीलीरागः तत्सदृशः स्नेहः । नीलीरागः स्थिरप्रेमा इति यादवः) गृहं विक्रयकाले$पि नीलस्नेहेन रक्षति Chārudatta 3.12.
bāla बाल a. 1 Young, infantine, not full-grown or developed (of persons or things); बालेन स्थविरेण वा Ms. 8.7; बालाशोकमुपोढरागसुभगं भेदोन्मुखं तिष्ठति V.2.7; so बालमन्दारवृक्षः Me.77; R.2.45;13.24. -2 Newly risen, young (as the sun or its rays); बालार्कप्रतिमे- वाप्सु वीचिभिन्ना पतिष्यतः R.12.1. -3 New, waxing (as the moon); पुपोष वृद्धिं हरिदश्वदीधितेरनुप्रवेशादिव बाल- चन्द्रमाः R.3.22; Ku.3.29. -4 Puerile. -5 Ignorant, unwise; अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः Rām.2.1.38. -6 Pure (as an animal fit for sacrifice). -लः 1 A child, an infant; बालादपि सुभाषितम् (ग्राह्यम्); Ms.2.239. -2 A boy, youth, young person. -3 A minor (under 16 years of age); बाल आषोडशाद्वर्षात् Nārada. -4 A colt, foal. -5 A fool, simpleton; नीरसायां रसं बालो बालिकायां विकल्पयेत् Pt.4.91. -6 (a) A tail. (b) An elephant's or a horse's tail. -7 Hair; तं केशपाशं प्रसमीक्ष्य कुर्युर्बालप्रियत्वं शिथिलं चमर्यः Ku.1.48. -8 An elephant five years old; 'पञ्चवर्षो गजो बालः पोतस्तु दशवार्षिकः' Vaijayantī. According to Mātaṅga L. (5.2.) however it means an elephant in the first year. -9 A kind of perfume. -1 The cocoa-nut. -Comp. -अग्रम् 1 the point of a hair. -2 A dove-cot; प्रासादबालाग्रकपोतपालिकायामुपविष्टः शृणोमि Mk.1.51/ 52. -अध्यापकः a tutor of youths or children. -अपत्यम् youthful progeny. -अभ्यासः study during childhood, early application (to study). -अरुण a. red like early dawn. (-णः) early dawn; morning sun. -अर्कः the newly-risen sun; R.12.1. -अवबोधः, -नम् instruction of the young; Pt.1. -अवस्थ a. juvenile, young; भुवमधिपतिर्बालाबस्थो$प्यलं परिरक्षितुम् V.5.18. -अवस्था childhood. -आतपः morning sunshine. -आमयः a child's disease. -इन्दुः the new or waxing moon; बालेन्दुवक्राप्य- विकाशभावाद् बभुः पलाशान्यतिलोहितानि Ku.3.29. -इष्टः the jujube tree. -उपचारः, -चरणम् (medical) treatment of children. -उपवीतम् 1 a piece of cloth used to cover the privities. -2 The sacrificial cord. -कदली a young plantain tree. -काण्डम् the first book of the Rāmāyaṇa. -कुन्दः, -दम् a kind of young jasmine. (-दम्) a young jasmine blossom; अलके बालकुन्दानुविद्धम् Me.67. -कृमिः a louse. -कृष्णः Kṛiṣṇa as a boy. -केलिः, -ली f. child's play or amusement. -क्रीडनम् a child's play or toy. -क्रीडनकम् a child's toy. -कः 1 a ball. -2 an epithet of Śiva. -क्रीडा a child's play, childish or juvenile sport. -खिल्यः a class of divine personages of the size of a thumb and produced from the creator's body and said to precede the sun's chariot (their number is said to be sixty thousand); cf. R.15.1; क्रतोश्च सन्ततिर्भार्या बालखिल्यानसूयत । षष्टिर्यानि सहस्राणि ऋषिणामूर्ध्व- रेतसाम् ॥ Mārk. P. -गर्भिणी a cow with calf for the first time. -गोपालः 'the youthful cowherd', an epithet of Kṛiṣṇa, as the boycowherd. -ग्रहः any demon (or planetary influence) teasing or injuring children; बालग्रहस्तत्र विचिन्वती शिशून् Bhāg.1.6.7. -घ्नः a childslayer, infanticide; Ms.11.19. -चन्द्रः -चन्द्रमस् m. 1 the young or waxing moon; इह जगति महोत्सवस्य हेतुर्नयनवतामुदियाय बालचन्द्रः Māl.2.1. -2 a cavity of a particular shape; Mk.3.13. -चरितम् 1 juvenile sports. -2 early life or actions; U.6. -चर्यः N. of Kārtikeya. (-र्या) the bahaviour of a child. -चुम्बालः a fish; Nigh. Ratn. -चतः a young mango-tree; धत्तेचक्षुर्मुकुलिनि रणत्कोकिले बालचूते Māl.3.12. -ज a. produced from hair. -जातीय a. childish, foolish, simple. -तनयः the Kha- dira tree. -तन्त्रम् midwifery. -तृणम् young grass. -दलकः the Khadira. -धनम् the property of a minor; Ms.8.149. -धिः (also बालधिः) a hairy tail; तुरंगमैरा- यतकीर्णवालधिः Śi.12.73; Ki.12.47. -नेत्र a. guided or steered by a fool. -पत्रः, -पत्रकः the Khadira tree. -पाश्या 1 an ornament worn in the hair when parted. -2 a string of pearls binding or intertwining the braid of hair. -पुष्टिका, -पुष्टी, -पुष्पी a kind of jasmine. -बोधः 1 instructing the young. -2 any work adapted to the capacities of the young or inexperienced. -भद्रकः a kind of poison. -भारः a large bushy tail; बाधेतोल्का- क्षपितचमरीबालभारो दवाग्निः Me.55. -भावः 1 child-hood, infancy. -2 a hairy growth; एतद्भ्रुवौ जन्म तदाप युग्मं लीलाचलत्वोचितबालभावम् N.7.26. -3 inattention; Ms. 8.118. (Kull.) -4 children (collectively). -5 recent rise (of a planet). -भृत्यः a servant from childhood. -भैषज्यम् a kind of collyrium. -भोज्यः pease. -मनो- रमा N. of several grammars. -मरणम् (with Jainas) a fool's manner of dying (12 in number). -मित्रः a friend from boyhood. -मृगः a fawn. -मूलम् a young radish. -मूषिका a small mouse. -मृणालः a tender filament or fibre (of lotus); व्यालं बालमृणालतन्तुभिरसौ रोद्धुं समुज्म्भते Bh.2.6. -यज्ञोपवीतकम् the sacred thread worn across the breast. -राजम् lapis lazuli. -रोगः a child's disease; अथ बालरोगाणां निदानानि लक्षणानि चाह । धात्र्यास्तु गुरुभिर्भोज्यैर्विषमैर्दोषलैस्तथा ...... Bhāva. P. -लता a young creeper; अवाकिरन् बाललताः प्रसूनैः R.2.1. -लीला child's play, juvenile pastime. -वत्सः 1 a young calf. -2 a pigeon. -वायजम् lapis lazuli. -वासस् n. a woollen garment. -वाह्यः a young or wild goat. -विधवा a child-widow. -वैधव्यम् child-widowhood. -व्यजनम् a chowrie or fly-flapper (usually made of the tail of the yāk or Bos Grunniens and used as one of the royal insignia); यस्यार्थयुक्तं गिरिराजशब्दं कुर्वन्ति बाल- व्यजनैश्चमर्यः Ku.1.13; R.9.66;14.11;16.33,57. -व्रतः an epithet of a Buddha saint Mañjughoṣa. -सखि m. a friend from childhood. -संध्या early twilight. -सात्म्यम् milk. -सुहृद् m. a friend of one's youth. -सूर्यः, -सूर्यकः lapis lazuli. -स्थानम् 1 childhood. -2 youth. -3 inexperience. -हत्या infanticide. -हस्तः a hairy tail.
vajra वज्र a. [वज्-रन् Uṇ.2.28] 1 Hard, adamantine. -2 Severe. -3 Forked, zigzag. -4 Cross. -ज्रः, -ज्रम् 1 A thunderbolt, the weapon of Indra (said to have been formed out of the bones of the sage Dadhīchi q. v.); आशंसन्ते समितिषु सुराः सक्तवैरा हि दैत्यैरस्याधिज्ये धनुषि विजयं पौरुहूते च वज्रे Ś.2.16. -2 Any destructive weapon like the thunderbolt. -3 A diamond-pin, an instrument for perforating jewels; मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः R.1.4. -4 A diamond in general, an adamant; वज्रादपि कठोराणि मृदूनि कुसुमादपि U.2.7; R.6.19; मुक्तां मरकतं पद्मरागं वज्रं च विद्रुमम् Śiva B.3.12. -5 Sour gruel. -ज्रः 1 A form of military arrray. -2 A kind of Kuśa grass. -3 N. of various plants. -4 A kind of pillar. -ज्रम् 1 Steel. -2 A kind of talc. -3 Thunderlike or severe language. -4 A child. -5 Emblic myrobalan. -6 The blossom of the sesamum or Vajra plant. -7 Denunciation in strong language. -8 A particular posture in sitting. -Comp. -अंशुकम् cloth marked with various patterns. -अङ्क a. studded with diamonds (Mar. हिरेजडित); ततो जाम्बूनदीः पात्रीर्वज्राङ्का विमलाः शुभाः Mb.12.171.16. -अङ्कित a. marked with Vajra-like symbol. -अङ्गः a snake. -अभ्यासः cross-multiplication. -अशनिः the thunderbolt of Indra; वज्राशनिसम- स्पर्शा अर्जुनेन शरा युधि Mb.6.119.6 -अस्थिः f. Asteracantha Longifolia (Mar. तालिमखाना). -आकरः a diamond mine; बभूव वज्राकरभूषणायाः (पतिः) R.18.21. -आकार, -आकृति a. 1 shaped like वज्र. -2 a crossshaped symbol. -आख्यः a kind of mineral spar. -आघातः 1 a stroke of thunder or lightning. -2 (hence fig.) any sudden shock or calamity. -आभः a kind of spar or valuable stone. -आयुधः an epithet of Indra. -आसनम् 1 a diamond-seat. -2 a particular posture in sitting (the hands being placed in the hollow between the body and the crossed feet). -कङ्कटः an epithet of Hanumat. -कवचः, -चम् 1 adamantine mail. -2 a particular Samādhi. -कालिका N. of the mother of Śākyamuni. -कीटः a kind of insect (boring holes in wood and stone). -कीलः a thunderbolt, an admantine shaft; जीवितं वज्रकीलम् Māl.9.37; cf. U.1.47. -कूटः a mountain consisting of diamonds; स वज्रकूटाङ्गनिपातवेगविशीर्णकुक्षिः स्तनयन्नुदन्वान् Bhāg.3.13.29. -केतुः N. of the demon Naraka. -क्षारम् an alkaline earth. -गोपः = इन्द्रगोपः q. v. -घोष a. sounding like a thunderbolt; R.18.21. -चञ्चुः a vulture. -चर्मन् m. a rhinoceros. -जित् m. N. of Garuḍa. -ज्वलनम्, -ज्वाला lightning. -तरः N. of a kind of very hard cement; Bṛi. S.57.7. -तुण्डः 1 a vulture. -2 mosquito, gnat. -3 N. of Garuḍa. -4 of Gaṇeṣa. -तुल्यः lapis lazuli or azure stone. -दंष्ट्रः a kind of insect. -दक्षिणः N. of Indra. -दण्ड a. having a staff studded with diamonds. -दन्तः 1 a hog. -2 a rat. -दंशनः a rat. -देह, -देहिन् a. having an adamantine or very hardy frame. -धरः 1 an epithet of Indra; वज्रधरप्रभावः R.18.21. -2 an owl. -धारणम् artificial gold. -नाभ a. having a hard nave (said of a wheel); see next word. -नाभः the discus of Kṛiṣṇa; वज्रनाभं ततश्चक्रं ददौ कृष्णाय पावकः Mb. 1.225.23 (com. वज्रं वरत्रासा नाभौ यस्य तत् । सूत्रबद्धशकुनिवत् पुनः प्रयोक्तुर्हस्तमायातीत्यर्थः ॥). -निर्घोषः, -निष्पेषः a clap or peal of thunder. -पञ्जरः a secure refuge, protector; वज्रपञ्जरनामेदं यो रामकवचं स्मरेत् Rāma-rakṣā 13. -पाणिः 1 an epithet of Indra; वज्रं मुमुक्षन्निव वज्रपाणिः R.2.42. -2 an owl. -पातः, -पतनम् a stroke of lightning, fall of thunder-bolt; एतद्वैशसवज्रघोरपतनम् U.4.24; यावन्निष्ठुर- वज्रपातसदृशं देहीति नो भाषते Udb. -पुष्पम् 1 the blossom of sesamum. -2 a valuable flower. -भृत् m. an epithet of Indra. -मणिः a diamond, an adamant; छेत्तुं वज्रमणी- ञ्शिरीषकुसुमप्रान्तेन संनह्यते Bh.2.6. -मय a. 1 hard, adamantine. -2 cruel, hard-hearted. -मुखः 1 a kind of insect; कृत्ते वज्रमुखेन नाम कृमिणा दैवान्ममोरुद्वये Karṇabhāra 1.1. -2 a kind of Samādhi. -मुष्टिः 1 an epithet of Indra. -2 an adamantine clenched fist. -3 a kind of weapon. -रदः a hog. -लिपिः a particular style of writing. -लेपः 1 a kind of very hard cement; वज्रलेपघटितेव Māl.5. 1; U.4 (for its preparation see Bṛi. S., Chapter 57 'वज्रलेपलक्षणः'). -2 The being ineffaceable, permanent one; अन्यक्षेत्रे कृतं पापं पुण्यक्षेत्रे विनश्यति । पुण्यक्षेत्रे कृतं पापं वज्र- लेपो भविष्यति ॥ Subhāṣ. -लोहकः a magnet. -वधः 1 death by thunderbolt. -2 cross-multiplication. -वारकः a title of respect. -व्यूहः a kind of military array. -शल्यः a porcupine. -संघातः N. of a kind of hard cement; Bṛi. S.57.8. -a. having the hardness of adamant; ततः स वज्रसंघातः कुमारो न्यपतद्गिरौ Mb.1.123.27. -सार a. as hard as adamant, having the strength of the thunderbolt, adamantine; क्व च निशितनिपाता वज्रसाराः शरास्ते Ś.1.1; त्वमपि कुसुमबाणान् वज्रसारीकरोषि 3.4. -सूचिः, -ची f. a diamond-needle. -हृदयम् an adamantine heart.
vidūra विदूर a. Remote, distant; सरिद् विदूरान्तरभावतन्वी R.13. 48; U.6.39. -रः N. of a mountain or city from which the Vaidūrya jewel or lapis lazuli is brought; विदूर- भूमिर्नवमेघशब्दादुद्भिन्नया रत्नशलाकयेव Ku.1.24; see Malli. thereon, as well as on Śi.3.45; तत्र तस्मै विदूराद्रिरविदूर इवाभवत् Śiva B.3.11. (The forms विदूरम्, विदूरेण, विदूर- तस् or विदूरात् are often used adverbially in the sense of 'from a distance', 'from afar', 'at a distance', 'far off'; वयं वत विदूरतः क्रमगता पशोः कन्यका Māl.3.18.) -Comp. -अद्रिः, -भूधरः See विदूरः; a legendary mountain located in Ceylon and supposed to produce jewels at the rumbling of clouds for the benefit of all comers; घनध्वानजरत्नमेदुरः तथा विदूराद्रिः N.12.55; यस्योत्थिताभिनव- रत्नशलाकयेव लक्ष्मीरुरःस्थलविदूरभुवा विदध्रे Haravijaya 16.25; रत्नाङ्कुररोमाञ्चकञ्चुकिनि विदूरभूधरे Yaśastilaka 3. -ग a. spreading far and wide. -जम् the lapis lazuli. -विगत a. of lowest origin. -संश्रव a. audible a long way off.
Ayurvedic Medical
Dictionary
     Dr. Potturu with thanks
     
     Purchase Kindle edition

rājāvarta

lapis lazuli or any other precious stone, like amethyst.

vaiḍhūrya

precious stone, cat’s eye, beryl, (lapis lazuli is also considered by some as vaiḍhūrya)









Parse Time: 1.301s Search Word: lapis lazuli Input Encoding: IAST: lapis lazuli